Wat is filosoferen? De kenmerken van een filosofisch gesprek

← Terug naar overzicht -

Wat is filosoferen? Het gaat verder dan samen nadenken.“Filosoferen? Maar dat doen we al hoor, bij het kringgesprek.” Dat is wat veel leerkrachten denken. Maar dat is niet altijd helemaal waar. Praten over een onderwerp en daarover je mening delen is weliswaar belangrijk, maar kun je nog geen filosofisch gesprek noemen. Maar wat is filosoferen dan? Wat zijn de kenmerken van een filosofisch gesprek? We zetten ze voor je op een rij.

Wat is filosoferen?

Wat is nu zo kenmerkend aan een filosofisch gesprek? Ten eerste ontstaat het gesprek vanuit een filosofische vraag. Een vraag die je alleen door goed denkwerk kunt beantwoorden. Het antwoord vind je dus niet op Wikipedia.

Fantasie

Dat er met filosoferen gebruik wordt gemaakt van het vrije denken is geen vrijbrief voor lekker eindeloos fantaseren. Het is geen kwestie van een gekke vraag stellen en meedeinen met de fantasieantwoorden die kinderen dan geven. Dus als een kind zegt dat we helemaal niet zeker weten dat er geen gekkekleurenhonden bestaan vraag je vervolgens niet hoe die honden er dan uit zouden zien maar waarom je niet zeker kunt weten dat er gekkekleurenhonden bestaan. Elke uitspraak ga je kritisch bevragen en verder onderzoeken.

Mening

Meningen worden tijdens het filosoferen gebruikt als startpunt van het denken en zijn niet het doel. De mening op zich is ondergeschikt, wat belangrijk is zijn je argumenten. Kloppen deze ook echt, spreken deze niet tegen, zijn ze logisch, zijn ze gebaseerd op waarheden of op vooronderstellingen, etc.

Emoties

In een gewoon kringgesprek is de expressie van emoties en gevoelens vaak belangrijk. Bij het filosoferen is je gevoel net als je mening een startpunt. Wat voor universele uitspraken kun je doen naar aanleiding van dat individuele gevoel? Hoe kun je vanuit die verschillende, vergelijkbare concrete ervaringen een abstracte theorie vormen? Het gaat dus verder dan alleen het delen van emoties, je gaat deze ook onderzoeken.

Denken

Filosoferen doet dus bovenal een beroep op je denkvaardigheden. Kritisch denken en logisch redeneren staat centraal. Daarbij zoekt de onderzoeksgroep voortdurend naar vooronderstellingen. Die zijn er! Heel veel! Dat te ontdekken is winst. Winst voor het kind. Winst voor de maatschappij. Jaknikkers en meepraters zijn er al genoeg.

Voorbeeld

De vraag ‘wat is mooi?’ kun je op verschillende manier bespreken in een groep. Een kind zegt bijvoorbeeld: ‘Ik heb een grote moedervlek op mijn voorhoofd en daarom vind ik mijzelf niet mooi.’ Nu kun je bij het individuele blijven en bespreken waarom kinderen zichzelf al dan niet mooi vinden, of dat terecht is en hoe ze zich hierbij voelen. Dan krijg je een  sociaal-emotioneel vormend gesprek zoals bij deze bovenbouwgroep:

Daar kun je toch niks aan doen.’
‘Ik zie jou vlek niet meer.’
‘Iedereen heeft wel iets moois. Dan zie je de minder mooie stukjes niet zo.’
‘Een ander vindt het misschien mooi.’
‘Het maakt je wel uniek, dat is heel bijzonder.’

Je kunt op deze toer verdergaan maar je kunt ook gaan onderzoeken wat uniek zijn dan is.

Wat is uniek zijn?

‘Misschien is er wel nog een aarde waar precies zo iemand als jij loopt met diezelfde moedervlek.’
‘Eigenlijk kan het niet dat iemand precies hetzelfde als jou is.’
‘Er is altijd wel iets anders. Er zou wel iemand kunnen zijn die heel veel op mij lijkt.’
‘Maar bijvoorbeeld heb jij dan die moedervlek en zij niet.’
‘Ja, of een litteken of iets.’
‘Ik denk dat je nooit precies hetzelfde kunt zijn want kijk een kopie van mij zou ook op precies dezelfde plaats moeten hebben gewoond, want ik heb bijvoorbeeld in Amsterdam gewoond. Dan zou diegenen precies ook daar moeten hebben gewoond.’
‘Dan moet hij ook hier zitten!’
‘Ja, want als iemand daar bij de deur staat dan is ‘ie niet precies hetzelfde, want, dan zit ‘ie ergens anders waar ik precies niet zit.’
‘Waarom zou een kopie precies op dezelfde plek moeten zitten als jou?’
‘Nou kijk, ik zit dus hier en die kopie moet gewoon precies hetzelfde zijn als ik en die moet precies als ik zo met precies deze pen dit doen, maar dat kan niet want ik heb die pen al.’

Dan krijg je dus een heel ander gesprek. Nu zijn de kinderen niet zomaar vrijblijvend hun meningen aan het delen, ze zijn aan het redeneren en logisch nadenken.

Dit waren de belangrijkste kenmerken van een filosofisch gesprek. Het belangrijkste kenmerk is dus dat je in een filosofisch gesprek nooit vrijblijvend je mening deelt, je gaat deze mening ook altijd kritisch onderzoeken.

Praten is geen filosoferen

Het is zoals Oscar Brenifier (filosoof en auteur van diverse kinderboeken over filosofie) in een interview met Filosofie Magazine (september 2012) zegt: “Veel mensen zeggen dat ze filosoferen met kinderen, terwijl ze eigenlijk alleen praten. Ze vertellen een verhaaltje over een zielige oude man, en kinderen geven hun mening. Maar praten is geen filosoferen, het gaat om het verlichten van het denken. Die momenten probeer ik te laten ontstaan tijdens mijn workshops.”

Nu je weet wat filosoferen is, wil je misschien ook wel weten waarom filosoferen met kinderen een goed idee is. 

Lees ook: wat is het verschil tussen filosofie en levensbeschouwing?

Workshops leer filosoferen

Wil je ook leren filosoferen? Word dan filosovaardig met ons leerprogramma. Of lees eerst de gratis mini-cursus eens goed door.


Geplaatst op 16 september 2012 in Hoe moet je filosoferen?

Filosofiejuf.nl is Filosovaardig geworden. Een nieuwe naam, maar vertrouwde content met tips, materialen en inspiratie om te gaan filosoferen met kinderen.



Schrijf hier je reactie op dit bericht.

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *